De televisieavond begon op papier

De papieren omroep­gids

Bladeren, omcirkelen en samen kiezen. De omroepgids verloor zijn massale vanzelfsprekendheid, maar verdween niet: hij ligt nog altijd in de winkel en valt bij abonnees op de mat.

Sla de gids open
Een gezin bespreekt rond 1982 de televisieweek met een papieren omroepgids
Welke programma’s moesten worden gezien — en wie mocht er kiezen? Historische impressie, gemaakt voor Vroeger.online.
1920sde radiogids ontstaat
1951televisie komt erbij
Nunog altijd op papier

De gids veranderde van programmablad van een omroepvereniging in een weekblad dat orde probeert te scheppen in zenders, terugkijken en streaming.

01 · eerst kwam de radio

Een gezin volgt rond 1932 de radioprogramma’s in een papieren radiogids
Luisteren met het programmaoverzicht bij de hand. Historische impressie.

De keuze voor een omroepblad kon iets zeggen over de zuil en levensovertuiging van een gezin.

De gids begon naast het radiotoestel

De Nederlandse omroepgids begon niet bij televisie. Omroepverenigingen wilden hun luisteraars vertellen wanneer muziek, toespraken, kerkdiensten, hoorspelen en nieuwsuitzendingen te horen waren.

Een blad van de eigen omroep

De gids hoorde bij de verzuilde samenleving. Katholieken, protestanten, socialisten, vrijzinnig-protestanten en meer algemene luisteraars hadden hun eigen omroep en vaak ook hun eigen blad. Het programmablad bevatte niet alleen uitzendtijden, maar ook artikelen, commentaren en verhalen die bij de achterban pasten.

Bij de VARA verscheen in 1926 bijvoorbeeld Radio, de voorloper van de latere VARAgids. Andere omroepen hadden bladen met namen als Radiobode, Katholieke Radio Gids en Omroepgids. Een abonnement was vaak verbonden met het lidmaatschap van een omroepvereniging. De gids hielp de omroep zo aan leden, inkomsten en invloed.

Televisie verovert de kolommen

Toen in 1951 de officiële Nederlandse televisie-uitzendingen begonnen, waren de uitzenduren beperkt en stond er nog lang niet in ieder huishouden een toestel. Maar televisie veroverde snel de woonkamer. De radiogids werd een radio- en televisiegids en het tv-overzicht kreeg steeds meer ruimte.

Programmatitels, aanvangstijden en korte toelichtingen werden vaste onderdelen. Ook verschenen foto’s en interviews met omroepers, acteurs, presentatoren en zangers. Omdat er weinig netten waren, paste bijna het hele televisieaanbod overzichtelijk op een paar pagina’s.

Niet alleen een spoorboekje voor televisie

De gids gaf programma’s een gezicht en bracht de omroep een hele week lang bij zijn leden thuis.

Pen erbij

Wat kijken we vanavond?

Een cirkel voor de film, een kruisje bij de documentaire en een grote V voor een programma dat op video moest.

02 · de week plannen

20.00Journaal

20.27Speelfilm○

22.10Actualiteiten

23.05DocumentaireVIDEO

Wie iets wilde zien, moest op tijd voor het toestel zitten — of vooruitdenken.

De gids bepaalde het ritme van de week

De nieuwe gids was nauwelijks binnen of iemand begon al te bladeren. Een favoriete serie op dinsdag, kindertelevisie op woensdagmiddag en een grote familieshow op zaterdagavond: televisie had vaste tijden.

Met een pen kiezen

Programma’s werden aangestreept, omcirkeld of met een ezelsoor gemarkeerd. Gezinsleden hadden ieder hun voorkeur. De een wilde voetbal zien, de ander een speelfilm en de kinderen hoopten dat ze voor één keer mochten opblijven.

De gids kon daardoor het begin zijn van een kleine onderhandeling. Er stond meestal maar één televisietoestel in huis. Wat er gekeken werd, werd gezamenlijk besloten — of bepaald door degene die de baas was over de knoppen.

Een gemist programma was meestal echt gemist. Er was geen terugkijkdienst en geen aflevering die enkele minuten later opnieuw kon worden gestart. Je kon hopen op een herhaling, maar wanneer die kwam, was onzeker.

De videorecorder verandert de aantekeningen

Met de komst van de videorecorder verscheen naast interessante programma’s het woord video, opnemen of eenvoudigweg een grote V. Een verkeerd kanaal, een fout in de timer of een uitgelopen voetbalwedstrijd kon de opname bederven.

Systemen als ShowView moesten het programmeren later eenvoudiger maken. Bij een uitzending stond een cijfercode die in de videorecorder kon worden ingevoerd. De papieren gids werd daarmee even onderdeel van de techniek.

SHOWVIEW2847 193De code verving een rij handmatig ingestelde tijden.

Een tijdschrift voor de hele week

De omroepgids was meer dan een programmaoverzicht. De omslag trok aandacht met bekende gezichten en grote uitzendingen. Binnenin stonden interviews, achtergrondverhalen, recensies, columns, puzzels, recepten en lezersbrieven.

De ene gids legde de nadruk op amusement, de andere op cultuur, films, documentaires of de identiteit van de omroep. De redactie vertelde niet alleen wat er kwam, maar gaf ook een oordeel over wat de moeite waard was.

03 · steeds meer aanbod

Meer zenders betekende meer kolommen, kleinere letters en kortere beschrijvingen.

Het overzicht werd steeds voller

Met de komst van commerciële televisie in 1989 en later digitale televisie moest een groeiend aanbod in ongeveer dezelfde hoeveelheid papier worden geperst.

Kleinere letters, meer kolommen

Belangrijke netten kregen een ruime kolom, terwijl kleinere zenders genoegen moesten nemen met een compact blokje. Tegelijk bleef papier onverbiddelijk: een programmawijziging nadat de gids was gedrukt, kon niet meer worden hersteld.

De gids verhuist naar het scherm

Digitale televisie bracht de elektronische programmagids, meestal EPG genoemd. Met een druk op de afstandsbediening verscheen een actueel zenderoverzicht. Websites en apps maakten zoeken nog gemakkelijker.

Streaming veranderde vervolgens het hele idee van een programmaschema. Een serie begint niet noodzakelijk om 20.30 uur en een film hoeft niet op vrijdagavond te worden uitgezonden. De kijker maakt steeds vaker zijn eigen schema.

Van schaarste naar overvloed

Toch loste digitaal niet ieder keuzeprobleem op. Met honderden zenders en eindeloze catalogi werd kiezen soms juist moeilijker. Waar de papieren gids ooit hielp bij schaarste, helpt hij nu bij overvloed. Een redactie selecteert films, series en documentaires die anders gemakkelijk tussen de menu’s verdwijnen.

04 · papier leeft

Een echtpaar gebruikt tegenwoordig nog een papieren televisiegids naast een moderne televisie
Papier en een digitaal televisiemenu bestaan inmiddels naast elkaar. Eigentijdse impressie.

Geen museumstuk, maar een weekblad waarvoor nog altijd bewust wordt gekozen.

De omroepgids is niet uitgestorven

Titels als Televizier, Mikro Gids, NCRV-gids, VPRO Gids en MAX Magazine verschijnen nog steeds op papier. Er zijn abonnementen en televisiegidsen die los worden verkocht.

Papier en digitaal vullen elkaar aan

De gidsen veranderden mee. Streamingdiensten, podcasts en online terugkijken kregen een plaats naast de traditionele televisie- en radiokolommen. Sommige papieren abonnementen geven ook toegang tot een digitale editie of app.

Voor een deel van de lezers is papier bovendien eenvoudiger. Een gids hoeft niet te worden opgeladen, vraagt niet om een wachtwoord en verdwijnt niet achter een menu. Je kunt hem open op tafel leggen, iets aanstrepen en aan iemand anders doorgeven.

Overzicht zonder haast

Op papier verschijnen geen meldingen en aanbevelingen schuiven niet voortdurend door. Je bladert en stuit soms op een programma dat je nooit zelf zou hebben opgezocht. Ook het wekelijkse ritme bleef aantrekkelijk: de gids komt binnen, wordt doorgenomen en blijft daarna binnen handbereik liggen.

Ooit lag er in bijna ieder televisiekijkend huishouden een programmablad. Nu is het één van de vele manieren om te kiezen. De oplagen zijn lager en jongere kijkers zoeken vaker op hun telefoon of rechtstreeks in een streamingdienst. Wie nu papier koopt, doet dat vaak bewuster dan vroeger.

Een overlever op de salontafel

De televisieavond begint tegenwoordig vaak met een zoekscherm. Maar in duizenden huizen begint hij nog steeds met bladeren, een pen en de vraag: wat komt er vanavond?

Nog meer televisie van toen

Er waren uren waarop het scherm niets anders liet zien dan een testbeeld.

Lees over het testbeeld en de omroepster