Zo werkte dat vroegerOver de dingen die ooit heel gewoon waren

Inkt, een moedervel en een slinger

De stencil­machine

Lang voordat er op ieder kantoor een kopieerapparaat stond, kon je met één goed moedervel tientallen of zelfs honderden afdrukken maken. Omslachtig, vlekkerig en onvergetelijk.

Draai het eerste vel door
Een medewerkster bedient rond 1972 een handaangedreven stencilmachine
Vel na vel kwam uit de machine. Historische impressie, gemaakt voor Vroeger.online.
1moedervel
100+afdrukken
0keer ongedaan maken

Een foutje op het stencil kon terugkomen op de hele oplage. Zorgvuldig typen was dus geen overbodige luxe.

01 · eerst het origineel

Een moedervel wordt rond 1965 op een schrijfmachine getypt
Typen zonder inktlint: de aanslagen openden de wasachtige deklaag.

Een typefout verdween niet met één druk op de knop. Correctievloeistof, drogen en opnieuw proberen.

Vooral 1900–1980 · leestijd 8 minuten

Een kopie voordat kopiëren gewoon werd

Carbonpapier was geschikt voor enkele doorslagen. Voor vijftig lesbladen, formulieren of convocaties was een andere oplossing nodig.

Op scholen, kantoren, verenigingen, kerken en redacties stond daarom vaak een stencilmachine. Het apparaat maakte kleine oplagen betaalbaar, zonder dat er een drukker aan te pas hoefde te komen. De kwaliteit was bescheiden, maar voor dagelijks gebruik ruim voldoende.

De techniek werd aan het einde van de negentiende eeuw ontwikkeld. De naam Gestetner raakte er zo sterk mee verbonden dat mensen soms eenvoudig over „de Gestetner” spraken. Ook merken als Roneo en Rex Rotary werden bekend. Er waren kleine handmachines in een koffer en grotere modellen met een onderstel of elektrische aandrijving.

Typen zonder inktlint

Het belangrijkste onderdeel was het stencil: een dun moedervel met een wasachtige deklaag. Daarop werd de tekst meestal met een schrijfmachine getypt. Het inktlint werd uitgeschakeld. De letters moesten niet met lintinkt op het vel verschijnen; de aanslagen moesten de deklaag doorbreken.

Dat vergde aandacht. Een te lichte aanslag leverde een onduidelijke letter op, maar te hard typen kon het kwetsbare vel beschadigen. Hoofdletters, onderstrepingen en tabellen moesten vooraf goed worden uitgedacht. Een afbeelding kon met een speciale stift in het stencil worden getekend, al was een fraaie illustratie maken een vak apart.

Een foutje voor de hele oplage

De verkeerde letter werd met correctievloeistof dichtgemaakt. Pas als die droog was, kon de juiste letter eroverheen worden getypt.

02 · aan het werk

Van moedervel naar stapel

  1. 1
    Stencil bevestigen

    Het voltooide moedervel werd zorgvuldig om de trommel gespannen.

  2. 2
    Inkt verdelen

    De machine drukte de inkt door de geopende letters en lijnen.

  3. 3
    Slinger draaien

    Bij iedere omwenteling werd een nieuw vel langs het stencil gevoerd.

  4. 4
    Afdrukken sorteren

    De vellen moesten drogen, op volgorde worden gelegd en soms geniet.

03 · een eigen kleine drukkerij

Vrijwilligers maken rond 1978 een clubblad met een stencilmachine
Verenigingen en kleine redacties konden hun eigen uitgaven maken. Historische impressie.

Wie een schrijfmachine, papier, inkt en een duplicator bezat, kon zonder uitgever een publiek bereiken.

Het moment van de slinger

Bij een handmachine betekende produceren vooral: papier klaarleggen en draaien. Het regelmatige geluid van slinger en trommel hoorde bij het werk.

Als alles goed ging, groeide de stapel snel. Ging het mis, dan lag een vel scheef, ontstond er een vlek of zat de inkt plotseling aan handen, kleding en bureau. De eerste afdrukken waren soms wat te vet, de laatste juist fletser. Een beschadigd stencil kon lekken en letters konden dichtlopen.

Juist die kleine onregelmatigheden geven oude stencils hun herkenbare uiterlijk. Iedere afdruk was ongeveer hetzelfde, maar zelden volmaakt identiek.

Een drukpers voor school, kantoor en club

De betekenis van de stencilmachine ging verder dan administratie. Sportclubs maakten er convocaties en clubbladen mee, kerken verspreidden liturgieën, actiegroepen drukten pamfletten en beginnende schrijvers brachten tijdschriften in eigen beheer uit.

Dat was een stille vorm van democratisering. Kleine organisaties hoefden niet langer voor iedere oplage naar een drukker. Ze bepaalden zelf de tekst, het aantal exemplaren en de verspreiding.

Paarse letters en die bijzondere geur

Veel mensen denken bij stencils meteen aan paarse schoolbladen met een scherpe, enigszins zoete geur. Zulke afdrukken kwamen vaak niet uit een echte stencilmachine, maar uit een vloeistof- of spiritusduplicator. Die bracht met een oplosmiddel kleurstof van een ander soort moedervel op het papier over.

De twee systemen stonden in dezelfde soorten gebouwen en werden in het dagelijks taalgebruik gemakkelijk door elkaar gehaald. Daardoor heette vrijwel ieder goedkoop gekopieerd schoolblad al snel „een stencil”.

04 · van slinger naar startknop

Het kopieerapparaat kon een bestaand vel rechtstreeks vermenigvuldigen. Dat scheelde tijd, voorbereiding en vuile vingers.

Van stencilkamer naar kopieerhoek

Vanaf de jaren zestig en zeventig werden fotokopieerapparaten steeds bruikbaarder. Voor een kopie hoefde geen apart moedervel meer te worden gemaakt.

Daarna volgden tekstverwerkers, laserprinters en inkjetprinters. Correcties konden voortaan vóór het afdrukken worden aangebracht en iedere kopie zag er vrijwel hetzelfde uit. De slinger, correctievloeistof en voorraad moedervellen verdwenen langzaam uit beeld.

Het principe leeft nog wel voort in de risograaf. Daarbij wordt eveneens een master om een drukcilinder gelegd. Kunstenaars, ontwerpers en kleine uitgevers waarderen juist de zichtbare inkt, beperkte kleuren en kleine verschillen tussen afdrukken. Wat vroeger een goedkope noodzaak was, is nu soms een bewuste stijlkeuze.

Een machine die je moest leren kennen

Ik heb zelf nog met een stencilmachine gewerkt. Daardoor is het voor mij niet alleen een museumstuk, maar ook een herinnering aan een tijd waarin kopiëren echt een handeling was. Je hoorde, rook en voelde dat er iets werd gemaakt. Na het laatste vel bleef er geen anonieme printopdracht achter, maar een stapel die letterlijk door je handen was gegaan.

“De tekst kan wat verbleekt zijn, maar het maakwerk is nog altijd zichtbaar.”

Verder kijken

Bronnen & illustraties

Nog meer dingen van toen

Op een cassettebandje nam je precies op wat je wilde bewaren.

Lees over het cassettebandje