De eerste digitale jaren

Modems & de
akoestische koppeling

Voordat internet een vaste verbinding was, moest een computer letterlijk een telefoonnummer bellen. De telefoonhoorn ging in twee rubberen kappen en uit de lijn klonk een zonderling gesprek van piepjes en ruis.

Lees het verhaal
Een telefoonhoorn rust in de rubberen kappen van een akoestische koppeling
Akoestische koppeling met telefoonhoorn. Foto: G. Edward Johnson, Wikimedia Commons · publiek domein.

Van bits naar geluid

Het modem maakte digitale gegevens geschikt voor een telefoonnet dat voor stemmen en andere geluiden was gebouwd.

Toen computers leerden telefoneren

Een computer werkte met enen en nullen, maar de klassieke telefoonlijn begreep alleen geluid. Er was dus een vertaler nodig.

De vertaler heette modem

De naam modem is een samenvoeging van modulator en demodulator. Het apparaat zette digitale informatie om in tonen die door een gewone telefoonlijn konden reizen. Aan de andere kant vertaalde een tweede modem die tonen weer terug naar gegevens die een computer kon begrijpen.

Voor een mens klonk dat als een zonderlinge elektronische conversatie. Voor de computers vormden de verschillende toonhoogten een stroom letters, cijfers en opdrachten.

De telefoonhoorn in twee rubberen kappen

Bij een akoestische koppeling werd niets rechtstreeks op de telefoonlijn aangesloten. De complete telefoonhoorn rustte in twee rubberen houders. De ene bevatte een luidsprekertje en stuurde tonen door de microfoon van de hoorn. In de andere zat een microfoon die het geluid uit het luistergedeelte opving.

Dat lijkt achteraf een omslachtige omweg, maar het had een groot voordeel. Telefoontoestellen hadden nog niet altijd een losneembare stekker en apparatuur op het telefoonnet moest aan strenge voorschriften voldoen. De koppeling gebruikte alleen geluid en veranderde niets aan het toestel of de lijn.

Zo maakte je verbinding

  1. 1
    Het nummer bellen

    Met de gewone telefoon draaide of toetste je het nummer van een computersysteem.

  2. 2
    Wachten op de antwoordtoon

    Aan de hoge, aanhoudende piep hoorde je dat het modem aan de andere kant klaarstond.

  3. 3
    De hoorn neerleggen

    Je drukte beide uiteinden snel en in de juiste richting in de rubberen kappen.

  4. 4
    Voorzichtig online blijven

    Een verschoven hoorn of hard geluid in de kamer kon storing veroorzaken of de verbinding verbreken.

Ook vanuit een telefooncel

Omdat er geen vaste aansluiting nodig was, kon de koppeling worden meegenomen. Journalisten en andere reizigers konden teksten versturen vanuit een hotelkamer of, als de hoorn paste, vanuit een telefooncel. Het zag er futuristisch uit, maar de techniek was tegelijk heel tastbaar: zonder goed contact tussen rubber en telefoonhoorn gebeurde er niets.

Lezen terwijl het binnenkwam

300 bits per seconde

Bij een vroege verbinding verschenen ongeveer dertig tekens per seconde op het scherm. Een korte tekst was bruikbaar; een foto versturen was nauwelijks praktisch.

Online vóór het web

VERBINDING GEMAAKT

WELKOM OP HET BULLETINBOARD

> BERICHTEN LEZEN
> BESTANDEN DOWNLOADEN
> E-MAIL VERSTUREN_

De eerste online werelden bestonden vooral uit tekst. Beeld kostte te veel tijd en telefoontikken.

Lezen op het tempo van de verbinding

Op een vroege verbinding kon je bijna meelezen terwijl de letters één voor één op het scherm verschenen.

Viditel en bulletinboards

In Nederland konden mensen vanaf 1980 kennismaken met Viditel, een vroege online informatiedienst van de PTT. Later groeide het aantal bulletinboards, meestal afgekort tot BBS. Zo’n bulletinboard was een computer die via een telefoonnummer bereikbaar was.

Bezoekers lazen berichten, wisselden kleine bestanden uit, stuurden elektronische post of speelden een eenvoudig spel. Doorgaans kon maar één beller tegelijk verbinding maken. Wie een bezettoon kreeg, moest het later opnieuw proberen.

Het modem gaat zelf bellen

De akoestische koppeling verdween geleidelijk toen modems rechtstreeks op de telefoonlijn konden worden aangesloten. Deze apparaten waren sneller, betrouwbaarder en eenvoudiger te bedienen. Je hoefde niet meer zelf te bellen en op het juiste moment de hoorn neer te leggen.

Bekend werd het Hayes Smartmodem. Het reageerde op tekstcommando’s van de computer. Met ATDT, gevolgd door een telefoonnummer, kon het modem zelfstandig bellen. Veel andere fabrikanten namen die manier van bedienen over.

300bps
2.400bps
14.400bps
56ktheoretisch maximum

Piepjes, gekraak en een bezette telefoon

Wie in de jaren negentig verbinding maakte met internet, herkende het geluid onmiddellijk. Eerst koos het modem een nummer. Daarna volgden een antwoordtoon, scherpe piepen, geratel en ruis. Tijdens die elektronische kennismaking spraken de modems een snelheid en overdrachtsmethode af.

Zolang de verbinding actief was, kon de telefoonlijn meestal niet voor een gewoon gesprek worden gebruikt. In veel huishoudens klonk daarom regelmatig de oproep: “Ga eens van internet af, ik moet telefoneren!”

Ook de kosten speelden mee. Internetten gebeurde tegen het normale telefoontarief. Sommige gebruikers wachtten tot het daltarief inging of schreven hun berichten eerst offline, zodat ze tijdens de verbinding geen kostbare minuten verspilden.

Van tijdelijk contact naar altijd online

Met kabelinternet en ADSL veranderde rond de eeuwwisseling alles. De verbinding hoefde niet meer voor iedere sessie opnieuw te worden opgebouwd. Internet werd sneller, bleef beschikbaar en hield de telefoon niet langer bezet.

Daarmee verdwenen ook het wachten, de bezettoon en het karakteristieke concert van piepjes. De akoestische koppeling was toen al een museumstuk. Toch staat het apparaat voor een belangrijke overgang: met een computer, een telefoonlijn en twee rubberen kappen ging voor het eerst een nieuwe wereld open.

Weet je nog dat…?

…je aan het geluid van een modem dacht te kunnen horen of de verbinding zou lukken? En dat een bestand van één megabyte al een flinke download kon zijn?

Nog meer bellen & berichten

Onderweg bellen betekende ooit: muntgeld zoeken en een glazen telefooncel binnenstappen.

Lees over de telefooncel