Ergens onder de televisie stond een flink apparaat met een klokje. Ernaast lagen banden met handgeschreven etiketten. Op de ene stond een speelfilm, op de andere een paar afleveringen van een serie. Soms was een titel doorgestreept en vervangen door iets nieuws. Wat op de band stond, was niet altijd wat op het etiket stond.
De videorecorder bracht een kleine vrijheid in de huiskamer. Je hoefde niet meer voor iedere uitzending thuis te blijven. Maar hij bracht ook nieuwe zorgen. Was er genoeg ruimte op de band? Stond de timer goed? En had iemand misschien jouw opname gewist?
De televisie kreeg een geheugen
Wie vóór de komst van de videorecorder een televisieprogramma miste, moest hopen op een herhaling. De omroep bepaalde wanneer je keek. Een film die op vrijdagavond werd uitgezonden, vereiste een vrije vrijdagavond.
Met een videorecorder kon je een uitzending bewaren. Dat klinkt inmiddels vanzelfsprekend, maar destijds veranderde het de verhouding tussen kijker en televisie. Je kon uitgaan terwijl het apparaat thuis een film opnam. Of een programma opnemen en naar een andere zender kijken, doordat de recorder een eigen televisieontvanger had.
Dat ging niet altijd goed. Een uitzending die uitliep, kon het einde van een opname kosten. Wie de verkeerde zender programmeerde, trof de volgende dag een heel ander programma aan. En een knipperend klokje na een stroomonderbreking was zelden een geruststellend teken.
Drie systemen, drie soorten banden
Sony introduceerde Betamax in 1975. JVC volgde in 1976 met VHS, voluit Video Home System. In 1979 kwam daar Video 2000 van Philips en Grundig bij. Deze jaartallen markeren de introductie van de systemen; de verkrijgbaarheid verschilde per land. [1][2][3]
Het waren geen drie merknamen voor hetzelfde product. Het waren verschillende opnamesystemen, met eigen cassettes. Een Betamax-band kon je niet in een VHS-recorder afspelen. Een Video 2000-cassette evenmin. Wie eenmaal een recorder had gekocht en een verzameling banden had opgebouwd, zat dus behoorlijk aan zijn keuze vast.
| Systeem | Ontwikkelaar(s) | Introductie | Opvallend kenmerk |
|---|---|---|---|
| Betamax | Sony | 1975 | Compactere cassette dan VHS |
| VHS | JVC | 1976 | Groeide uit tot de dominante standaard |
| Video 2000 | Philips en Grundig | 1979 | Cassette die je kon omdraaien |
In de winkel ging het daardoor om meer dan prijs of uiterlijk. Welk systeem hadden vrienden en familie? Kon je banden uitwisselen? En welke films had de plaatselijke videotheek voor jouw apparaat?
Betamax: een goede reputatie was niet genoeg
Betamax was vroeg op de markt en kreeg een reputatie als een systeem met een goede beeldkwaliteit. De cassette was kleiner dan die van VHS. Voor wie graag apparatuur vergeleek, was het een serieuze kandidaat.
Toch had de eerste uitvoering een beperking: bij de introductie in Japan en de Verenigde Staten kon er ongeveer één uur op een cassette. Het eerste VHS-systeem bood twee uur. Dat verschil telde zwaar als je een hele speelfilm wilde opnemen. [2]
Betamax kreeg later langere opnametijden. Het is dus onjuist om te zeggen dat er op een Betamax-band altijd maar één uur paste. Europese uitvoeringen en latere banden hadden bovendien andere speelduurmogelijkheden.
Ook de uitspraak ‘Betamax was beter, maar verloor’ maakt het verhaal te eenvoudig. Beeldkwaliteit hing af van de recorder, de band en de gebruikte opnamestand. Een formaat kon op een technisch punt een voordeel hebben, terwijl een koper vooral wilde weten of de film erop paste en of er genoeg huurtitels waren. [4]
Een videorecorder werd tenslotte gekocht om te gebruiken, niet alleen om de specificaties te bewonderen.
VHS: het systeem dat je overal tegenkwam
VHS groeide uit tot de standaard. Verschillende fabrikanten brachten VHS-recorders op de markt. JVC had bij de ontwikkeling rekening gehouden met betaalbare productie, gebruiksgemak en uitwisselbaarheid tussen apparaten van verschillende merken. Die brede ondersteuning hielp het systeem vooruit. [2]
In de huiskamer betekende dat uiteindelijk dat een band gemakkelijker mee kon naar iemand anders. In de videotheek werd VHS de vanzelfsprekende keuze. Een groter publiek maakte het aantrekkelijker om films op VHS uit te brengen; een groter filmaanbod maakte het weer aantrekkelijker om een VHS-recorder te kopen.
Zo kreeg de keuze iets zelfversterkends. Je hoefde geen uitgesproken voorkeur voor het systeem te hebben. Als de mensen om je heen VHS gebruikten en de videotheek er vol mee stond, lag de keuze al bijna vast.
De grote rechthoekige cassette werd zo een vertrouwd voorwerp. Je pakte hem uit een kartonnen hoes of een kunststof doos, schoof hem in de recorder en hoorde hoe het mechaniek de band naar binnen trok. Daarna was er even ruis, een logo of een waarschuwing, en kon de film beginnen.
Video 2000: de band die je kon omdraaien
Voor Nederlandse huishoudens had Video 2000 een herkenbare naam achter zich: Philips. Samen met Grundig ontwikkelde het bedrijf een systeem met een bijzonder handige vondst. Je kon de cassette omdraaien, zoals bij een muziekcassette.
Een geschikte band bood vier uur per kant: acht uur in totaal, met tussendoor een keer omkeren. De recorder gebruikte per kant de helft van de bandbreedte. Veel modellen hadden bovendien een geavanceerde techniek om de videokoppen de opgenomen sporen nauwkeurig te laten volgen. Dat hielp onder meer bij rustig stilstaand beeld en bijzondere afspeelfuncties. [4]
Het klonk als een overtuigend alternatief. Toch kwam Video 2000 later op de markt dan zijn grote concurrenten. Het systeem was technisch ambitieus, maar relatief duur en moest opboksen tegen een al opgebouwde voorsprong. [4]
Voor een eigenaar was dat geen theoretisch probleem. Een goede recorder bleef een goede recorder, maar als het aanbod van geschikte huurfilms beperkt was, merkte je dat bij ieder bezoek aan de videotheek.
.jpg){kind=link}
‘Hebben jullie die ook op onze video?’
In de videotheek koos je niet alleen een film. Je moest ook de juiste uitvoering hebben. Een aantrekkelijke doos hielp weinig als de cassette niet bij je recorder paste.
Vooral tijdens de jaren waarin meerdere systemen naast elkaar bestonden, hoorde de formaatvraag bij het huren. Had de winkel de film op Betamax? Was er ook een Video 2000-versie? Of stond er alleen een VHS-exemplaar op de plank?
Hetzelfde speelde bij het uitlenen van een televisieopname. Iemand kon een programma keurig voor je hebben opgenomen, maar als jullie verschillende systemen hadden, kon je er thuis niets mee.
De formatenstrijd speelde zich daardoor ook af tussen buren, vrienden en familie. De vraag ‘welke video hebben jullie?’ ging over de aansluiting tussen twee huishoudens.
Niet over deze band opnemen
Los van het systeem ontwikkelde ieder huishouden zijn eigen bandbeheer. Er waren banden waarop steeds iets nieuws mocht komen, banden met kinderprogramma’s en opnamen die absoluut bewaard moesten blijven.
‘NIET WISSEN’ stond soms in grote letters op een etiket. Bij VHS kon je ook het wisbeveiligingslipje uitbreken om onbedoeld opnemen te voorkomen. Wie de band later toch opnieuw wilde gebruiken, kon het gaatje weer afdekken.
Het overzicht was kwetsbaar. Aan het begin van een band kon een film staan, halverwege een muziekprogramma en aan het einde nog een stukje van een andere opname. Even doorspoelen werd een zoektocht langs flitsende beelden.
En wie precies op tijd wilde beginnen met opnemen, zat klaar met een vinger op de knop. Het begin missen was vervelend. Te vroeg beginnen betekende dat de omroepster, de reclame of het slot van het vorige programma er ook op stond.
Juist die onbedoelde stukjes maken oude opnamen nu interessant. Op een zelf opgenomen band staat vaak meer tijdsbeeld dan alleen het programma waarvoor hij werd bewaard.
Terugspoelen hoorde erbij
Een videoband vergde geduld. Na een film moest je hem terugspoelen. Een bepaalde scène vinden betekende vooruitspoelen, stoppen, kijken en zo nodig een stukje terug.
Ook de beeldkwaliteit had haar eigenaardigheden. Storingsstrepen konden door het beeld lopen. Met de trackingregeling probeerde je de weergave te verbeteren. Een versleten band of een recorder met vuile koppen kon een filmavond behoorlijk bederven.
Soms ging het erger mis en kwam een cassette terug met een lus gekreukelde tape. Dan bleek hoe tastbaar televisie inmiddels was geworden: een opname bestond uit meters dunne magneetband die door een mechaniek moesten worden geleid.
Wat er in de kast achterbleef
VHS won de strijd om de huiskamer. Later kreeg ook dat systeem concurrentie van dvd en andere manieren om op te nemen en films te bekijken. De videorecorder verdween geleidelijk van zijn vaste plek onder de televisie.
De banden bleven vaak langer liggen. In een kast of op zolder bevinden zich nog opnamen van vakanties, verjaardagen en televisieavonden. Op de rug staat een titel die iemand tientallen jaren geleden met een balpen schreef.
VHS, Betamax en Video 2000 waren concurrerende systemen, maar ze brachten dezelfde mogelijkheid binnen bereik: zelf bepalen wat je wilde bewaren en wanneer je het wilde terugzien.
Misschien herinner je je niet meer het typenummer van jullie recorder. Maar waarschijnlijk nog wel het geluid waarmee hij een band innam. En de spanning wanneer je op ‘play’ drukte om te ontdekken of de opname was gelukt.